|
Tiroid bezinin az çalışmasına ve bu nedenle tiroid hormonlarını az
üretmesine ve sonuçta kanımızda tiroid hormonlarının (T3 ve T4) düşük
olması durumuna tiroid yetmezliği veya tıp dilinde hipotiroidi denir.
Tiroid hormon yetersizliği sonucu vücudumuzun tüm metabolik olaylarında
yaygın yavaşlama vardır ve bu nedenle vücudun dengesi alt üst olur.
Vücuttaki bu bozuklukların yanı sıra ruhsal çöküntü, unutkanlık,
hareketlerde yavaşlama ve uykusuzluk görülür. Hamilelik döneminde
tedavi edilmeyen tiroid yetmezliği bebeklerde zeka geriliğine neden
olabilmektedir.
Hipotiroidizm, toplumda % 4.6 oranında bulunur. Bunun çoğunluğunu
başlangıç halindeki veya hafif derecedeki tiroid bezi yetmezliği
(sadece TSH yüksek fakat T3 ve T4 normal olması) oluşturur. Tiroid
yetmezliği tiroid fazla çalışmasından daha çok görülür ve nodüllerden
sonra en sık görülen tiroid hastalığıdır.
Tiroid yetmezliği kadınlarda daha sık görülür ve yaşın artmasıyla sıklığı çok artar.
Bebek ve çocuklarda büyüme ve gelişmede belirgin gecikmeye,
erişkinlerde ise vücut metabolizmasında yavaşlamaya neden olan tiroid
yetmezliği tedavi edilmediği durumda kalp ve damar hastalıklarına
neden olabilmektedir.
Kaç Çeşit Tiroid Bezi Yetmezliği vardır?
Tiroid bezi yetmezliği 3 şekilde gruplandırılabilir:
1. Hastalığın ortaya çıktığı yaşa göre:
a) Doğumsal olabilir
b) Erişkin yaşta ortaya çıkabilir.
2. Hastalığın şiddetine göre:
a) Başlangıç halinde veya hafif derecede yetmezlik (Sadece TSH yüksek fakat T4 ve T3 hormonları normal)
b) Belirgin veya tam yetmezlik (TSH yüksek, T4 ve T3 düşük) şeklinde de ortaya çıkabilir.
3. Hastalığın yerine göre:
a) Tiroid bezinin kendi hastalıkları nedeniyle tiroid hormon
yetmezliği oluşması . Bu durum fazla görülür. Tiroid yetmezlikli
hastaların % 95’inde tiroid bezinde hastalık vardır ve tıp dilinde
primer hipotiroidizm adı verilir.
b) Beyindeki hipofiz bezinden salgılanan TSH hormonunun az
salgılanması sonucu da tiroid yetmezliği ortaya çıkabilir. Bu durum
nadir görülür ve tıp dilinde santral hipotiroidi adı verilir.
Tiroid Bezi Yetmezliğinin Nedenleri Nelerdir?
Tiroid bezi yetmezliği kalıtım, mikroplar, yaşlanma, iyot eksikliği
veya fazlalığı ve kullanılan bazı ilaçların yan etkisi nedeniyle
oluşabilmektedir.
Tiroid bezi yetmezliğinin en sık nedeni Hashimoto Hastalığı
geçirmektir. Hashimoto hastalarının hemen tamamında hipotiroidi kalıcı
olarak yerleşir. Bu hastalıkta tiroid bezi, nedeni bilinmeyen bir
şekilde küçülür ve hormon yapacak hücreler azalır; sonuçta tiroid
hormonu az yapıldığından tiroid yetmezliği ortaya çıkar.
Tiroid yetmezliği yapan diğer bir neden İyot yetmezliğidir. Tiroid
hormon yapımı için gerekli olan iyodun her gün yeteri kadar gıda ve su
ile alınması gerekir. Çok az iyot alınca tiroid hormonları yapılamaz ve
tiroid yetmezliği ortaya çıkar. Eğer idrar iyodunuz 45 mg/gün’den az
ise sizde iyot yetmezliği vardır.
Selenyum yetmezliği de tiroid hormon yetersizliğine neden olabilir. Ülkemizin bazı bölgelerinde selenyum yetmezliği vardır.
Graves hastalığı denilen tiroid bezinin fazla çalıştığı bir
hastalığın tedavisi için yapılan radyoaktif iyot tedavisi tiroid
bezinde hasar yaptığından tedaviden birkaç ay sonra veya ilk yıl
içinde tiroid bezi yetmezliği ortaya çıkar.
Tiroid bezi iltihabı ( ağrılı veya ağrısız tiroid bezi iltihabı )
geçiren hastaların bir kısmında tiroid bezi hücrelerindeki hasar
düzelmez ve hormon yapacak hücreler yok olduğundan kalıcı
hipotiroidi yani tiroid yetmezliği ortaya çıkabilir.
Tiroid ameliyatı olanlarda tiroid bezinin ameliyatla bir kısmı veya
tamamı çıkarıldığı için tiroid hormonu yapacak hücre azalır veya
kalmaz ve sonunda hormon azlığı ve tiroid yetmezliği ortaya çıkar.
Ameliyatla ne kadar çok doku alınırsa o kadar sık tiroid yetmezliği
gelişir. Tiroid bezinin tamamı ameliyatla çıkarılırsa yetmezlik ilk
hafta ortaya çıkmaya başlar. Bezin bir kısmı alınanlarda ilerideki
aylarda veya yıllarda tiroid hormon azlığı ortaya çıkabilir.
Önceden Hashimoto hastalığı olan hastalar aşırı miktarda iyot
alırlarsa, bu fazla iyot, tiroid bezinde hormon yapılmasını önleyerek
tiroid bezi yetmezliğine neden olur. Görüldüğü gibi çok az iyot almak
veya çok fazla iyot almak tiroid bezi için zararlıdır.
Bazı ilaçları kullananlarda da tiroid bezi yetmezliği ortaya çıkabilir.
Cordarone isimli kalp ilacı, psikolojik hastalılıkların tedavisinde
kullanılan lityum ilacı ve hepatit tedavisinde kullanılan interferon
ilacı veya interlökin-2 ilacını kullananlarda da tiroid bezi
yetmezliği ortaya çıkabilir.
Kanser nedeniyle baş ve boyuna yapılan ışın tedavisi (radyoterapi)
sonrası hastaların % 24’ünde tiroid bezi yetmezliği ortaya çıkar.
Beyinde bulunan hipofiz bezinin hastalıklarında TSH az salgılandığında
tiroid bezinde yeteri kadar hormon yapılamayacağı için hipotiroidi
gelişebilir.
Günlük diyetle alınan soya yağı, soya fasulyesi, brokoli, kabak, turp,
Brüksel lahanası ve kara lahana tiroid bezi yetmezliği yapmaz. Soya
tiroid hormon ilaçlarının emilimini bozduğundan tiroid ilacının
alındığı öğün yenmemelidir.
Kadmiyum zehirlenmesi : Kadmiyum pillerde bulunan bir elementtir. Atık
piller içtiğimiz suya karışırsa aşırı kadmiyum alınmış olur. Fazla
alınan kadmiyum selenyumu vücuttan atar. Selenyum tiroid hormonu T4’ü
T3’e çeviren enzimin yapısında bulunur. Selenyum olmayınca T3 hormonu
oluşamaz ve T3 düşüklüğü ve sonuçta hipotiroidizm denilen tiroid
yetmezliği gelişir.
Tiroid yetmezliğine katkıda bulunan beslenme bozuklukları nelerdir?
1. Gıdalarla ve içilen suyla çok az iyot alınması
2. Sessiz tiroid hastalığı varken aşırı iyotlu tuz yemek
3. Yağ asit eksikliği ve protein yetersizliği
4. Flor ve kloru fazla su içmek
5. Karbonhidratlı gıdalarla çok beslenmek
6. İyot eksikliği olan kişilerin fazla soya fasulyesi veya soya yağı tüketmeleri
7. Manganez eksikliği
8. Sigara içmek
9. Selenyumun az alınması
10. Çinko eksikliği
11. Kadmiyum zehirlenmesi
12. İyot eksikliği olan menopozdaki bir kadının sıcak basmaları için soyadan elde edilen isoflovan ilacı alması
Bebeklerde Görülen Doğumsal Tiroid Yetmezliği:
Doğumsal tiroid yetmezliğinin dünyada en yaygın nedeni iyot
yetmezliğidir. Annenin yeteri kadar iyot almaması doğan bebekte tiroid
bezi yetmezliğine neden olur. Bebeğin tiroid bezinin hormon yapması
için anne karnındayken anneden göbek kordonuyla yeteri kadar iyot
alması gerekir. Annede iyot az olunca bebeğe de az iyot geçtiğinden
bebek yeteri kadar tiroid hormonu yapamaz.
Doğumsal tiroid yetmezliği Türkiye’de her 4000 doğumda 1 görülür.
Kız bebeklerde erkek bebeklere göre 2 kat daha fazla doğumsal tiroid
yetmezliği görülmektedir. Doğumsal hipotiroidinin diğer nedenleri %
85 hastada tiroid bezinde anormallikler olmasına (bezin tamamen
yokluğu veya bir kısmının yokluğu gibi) ya da % 15 hastada hormon
yapımındaki genetik bozukluklara bağlıdır.
Doğumsal tiroid yetmezliği olup olmadığını anlamak için tüm
bebeklerde doğum sonrası topuktan alınan kanda TSH hormonu ölçümünü
yapmak gerekir. TSH yüksek çıkarsa bir ay sonra tekrar hormon kontrolü
yapılır ve duruma göre tedaviye karar verilir.
Yeni Doğan Bebeklerde Tiroid Hormon Taraması Mutlaka Yapılmalıdır
Bebeklerde hipotiroidi doğumsal olarak ortaya çıkabilir. Bu bebekler
hemen tedavi edilmez ise zeka geriliği, boy kısalığı, el ve yüzde
şişlik, sağırlık, ve sinir sistemiyle ilgili bozukluklar oluşur ve
sonradan tedaviye başlansa bile bu hasarlar düzelmez.
Türkiye’de yeni doğan her 4000 bebekten birisinde hipotiroidi
vardır. Doğumsal tiroid yetmezliği çoğunlukla tiroid bezi yokluğu
veya hormon yapım bozukluğu nedeniyle oluşur.
Bu bebeklerde solunum sıkıntısı, dilde büyüklük, göbek fıtığı,
morarma, sarılık, beslenmenin kötü olması, at kişnemesi gibi ağlama ve
kemik gelişim bozukluğu vardır.
Bebeklerde hipotiroidi taraması topuktan filtre kağıdına kan
damlatılarak yapılır. İlk ölçümde TSH hormonu 30 IU/L’den yüksek
çıkarsa çocuk bir ay sonra tekrar çağrılır ve serbest T4 ve TSH hormon
düzeylerine bakılır. T4 düşük ve TSH 30’dan yüksek bulunursa
hipotiroidi yani tiroid bezi yetmezliği tanısı konarak hemen tiroid
ilacı ile tedavisine başlanır. Bu çocukların tedavisi için Tıp
Fakültelerinde veya diğer hastanelerde bulunan Çocuk Endokrinolojisi
bölümüne başvurmanız ve takiplerinin orada yapılması daha uygundur.
Çocuklarda tedavi edilmeyen tiroid yetmezliği büyümeyi engeller, boy
kısa kalır ve zeka gelişimi geri kalır. Bu çocuklar erken yaşta
ergenliğe girebilir.
KİMLERDE TİROİD YETMEZLİĞİ RİSKİ VARDIR?
Tiroid bezi yetmezliği gelişme olasılığı yüksek olan veya risk altındaki kişiler aşağıda verilmiştir:
1- Ailesinde tiroid hastalığı olanlar : Ailesinde Hashimoto
hastalığı ve Graves gibi hastalığı olanlarda tiroid bezi yetmezliği
gelişme riski daha fazladır.
2- Kadınlar: Tiroid bezi yetmezliği kadınlarda erkeklere göre 8-10
kat daha fazla görülür. Bu nedenle kadınlar risk altındadır. Özellikle
gebelikte, doğumdan sonraki ilk yıl içinde ve menopoz döneminde
kadınlarda tiroid bezi yetmezliği sıklığı çok fazladır.
3- 50 yaş üstü tüm kadınlar : Hipotiroidizm her yaşta ortaya
çıkabilir ancak yaş artıkça risk artar. Kadınlarda özellikle 50 yaşın
üzerinde tiroid yetmezliği sıklığı artar. Erkeklerde ise 60 yaşın
üzerinde daha fazla görülür. 70 yaşın üzerindeki kadınların %15’inde
hipotiroidi vardır.
4- Daha önceden tiroid hastalığı veya tiroid ameliyatı
geçirenler: Önceden tiroid hastalığı geçirenlerde tiroid bezi
yetmezliği gelişebilir. Ameliyat olanlarda da yeteri kadar hormon
yapacak tiroid bezi kalmayınca hipotiroidi gelişir.
5- Guatrı olanlar: guatrı olanlarda Hashimoto hastalığı veya tiroid
iltihabı önceden mevcut olabilir ve bu nedenle tiroid yetmezliği
bulunabilir.
6- Şeker hastalığı olanlar: Şeker hastalarının % 10’unda Hashimoto
hastalığı ve buna bağlı hipotiroidi gelişir. Doğum yapan şeker
hastalarının % 25’inde tiroid bezi iltihabı ve buna bağlı tiroid
yetmezliği ortaya çıkmaktadır.
7- Otoimmün hastalıklar denen ve vücudun kendi organlarını tahrip
etmesiyle karakterize Addison hastalığı (böbreküstü bezi
yetmezliği-kortizol hormon azlığı), alopesi (saçlarda belirli
bölgelerde dökülme-saçkıran), vitiligo (deride renksiz bazı alanlar
olması) ve tip 1 şeker hastalığı gibi hastalığı olan kişilerde
tiroid bezi yetmezliği daha fazla görülür.
8- Demans veya depresyonu olanlar: : Hipotiroidi bazen demans
şeklinde karşımıza çıkar. Bu kişilerde tiroid hormon tetkiklerinin
yapılması gerekir. Manik-depresif hastalığı olanlarda da hipotiroidi
sık görülmektedir. .
9- Lityum ve amiodaron (cordarone) ilacı kullananlar : Bazı
psikolojik hastalıkların tedavisinde kullanılan Lityum ilacı guatr ve
hipotiroidizm gelişmesine neden olabilir. Lityum kullanan hastaların %
5’inde tam tiroid yetmezliği, % 25’inde hafif tiroid yetmezliği
gelişmektedir. Kalp atım (ritm) bozukluklarının tedavisinde kullanılan
Cordarone (amiodaron) ilacı da tiroid bezi yetmezliğine neden
olabilmektedir. Bu ilaçları kullananlarda belirli aralıklarla TSH
hormonunun ölçülmesi gerekir.
10- Kolesterolü yüksek olanlar: Hipotiroidisi bulunan hastalarda
kan kolesterolü yükselir. Bu nedenle kolesterolü yüksek kişilerde
tiroid hormon tetkiki yapılması gerekir.
11- Gebe kalamayan (kısır) kadınlar: Çocuk istediği halde gebe
kalamayan kadınlarda tiroid yetmezliği olabilir. Tiroid yetmezliği
yumurtlamayı engeller. Bu tür kadınlarda tiroid hormon tetkikleri
yapılır.
12- Glokom ve algılama bozukluğu olan yaşlılarda : Gözdeki
tansiyonun artmasına glokom denir. Glokomlu hastalarda tiroid hormon
yetmezliği sık bulunur. Algılama bozukluğu varsa yine tiroid bezini
araştırmak gerekir.
13- Kan sodyumu düşük olanlarda : Kanda sodyum tetkiki düşük çıkan kişilerde bazen tiroid bezi yetmezliği olabilir.
14- Kansızlığı (anemisi) olanlarda : Hipotiroidide kansızlık sık
olduğundan kansızlığı olanlarda tiroid hormon tetkiklerinin yapılması
gerekir.
15- CPK ve LDH tetkikleri yüksek olanlarda : kreatin fosfokinaz
(CPK) ve laktat dehidrogenaz (LDH) kan tetkikleri hipotiroidili
hastalarda yüksektir. Başka amaçla bu tetkikler yapıldığında yüksek
bulunursa hipotiroidi olabileceği akla gelmeli ve tiroid hormon
tetkikleri yapılmalıdır.
16- Karaciğer tetkikleri bozuk çıkanlarda: Karaciğer tetkikleri
dediğimiz SGOT, SGPT ve alkalen fosfataz hipotiroidide yüksek
çıkabilir. Başka amaçla yapılan bu tetkikler yüksek çıktığında o
kişide hipotiroidi hastalığı olabileceği de düşünülerek tiroid
tetkikleri yapılmalıdır.
17- Prolaktin hormonu yüksek olanlarda : Memeden süt salgılatıcı
hormon olarak bilinen prolaktin hormonu tiroid hormonları az ise kanda
yükselebilir. Prolaktin hormonunu yüksek olan kişilerde tiroid bezi
yetmezliği olup olmadığının araştırılması gerekir.
18- Down sendromu veya Turner sendromu adı verilen doğumsal genetik hastalığı olanlarda hipotiroidi sık görülür.
TİROİT BEZİ YETMEZLİĞİNDE OLUŞAN ŞİKAYET VE BELİRTİLER
Tiroid bezi yetmezliğine ait şikayetler hastalığın şiddetine göre
değişir. Bazen hiçbir şikayet yok iken bazı hastalarda çok şiddetli
belirti ve şikayetler ortaya çıkar. Bazı belirtiler özellikle yaşlı
kişilerde yaşlılığa bağlanır ve hastalık akla gelmez ise atlanır.
Tiroid bezi az çalışan ve tiroid hormonları kanda azalan bir kişide şu
belirtiler olabilir:
• Kolay yorulma, yorgunluk, bitkinlik, enerji azlığı (yaygın)
• Hatırlamada zorluk, unutkanlık, yavaş düşünme, konsantre olamama
• Hareketlerde yavaşlık
• Sabahleyin uyanmada zorluk, daha çok uyku isteği, gün içinde uyuklama
• Üşüme veya kendini soğuk hissetme
• Terlemenin azalması
• Kuru, soğuk, kalın ve kaşınan bir deri
• Sarı veya portakal renginde bir deri
• Kuru, kaba ve kolay kırılan tırnaklar
• Saç dökülmesi, saçlarda azalma, kaşlarda dökülme
• İştah kaybı
• Kilo alma ve kiloyu verememe
• Horlama başlaması
• Kas krampları ve eklemlerde ağrı oluşması
• Kaslarda iğne batması hissi veya karıncalanma
• Kabızlık olmaya başlaması
• Göz etrafının ve göz altının şişmesi
• El, ayak ve eklemlerde şişlik
• Karpal tünel sendromu denilen el bileğinde sinir sıkışması ve ağrı
• Adet kanamalarının daha fazla miktarda olması, adetlerde kramp olması ve adet öncesi dönemin kötü geçmesi
• Bazı kadınlarda adet sıklığının azalması veya adetlerin kesilmesi
• Depresyon gelişmesi ve hiçbir şeyle ilgilenmeme
• Sesin kalınlaşması ve ses kısıklığı
• İşitmede azalma oluşması
• Guatr oluşması (Hashimoto hastalarında olur)
• Tiroid bezinin küçülmesi (tiroid bezi iltihaplarına veya Hashimotonun son evresine bağlı olarak)
• Kalp hızının ve nabız sayısının azalması
• Kan kolesterol düzeyinde artma
• Gebe kalamama (kısırlık)
• Libido (Cinsel istek) azlığı ve empotans
• Reflekslerin yavaş olması
• Kekemelik
Yukarıda sıralanan şikayet ve belirtilerin hepsi tiroid yetmezliği
olan bütün hastalarda olmadığı gibi bu şikayetlerin olması da o kişide
mutlaka tiroid bezi yetmezliği olduğu anlamına gelmez. Bu
şikayetlerin çoğu tiroid bezi yetmezliği olmayan kişilerde de
olabilir. Bu nedenle de farkına varılmayabilir. Tiroid bezi yetmezliği
olan birçok kişi kendisinde bu hastalığın olduğunu bilmeden
şikayetlerine çare bulmak amacıyla Endokrinoloji uzmanı yerine başka
doktorlara gider. Adet bozukluğu nedeniyle kadın-doğum uzmanına,
depresyon nedeniyle psikolog veya psikiyatri doktoruna, kansızlık
nedeniyle hematoloji uzmanına ve kas ağrıları nedeniyle fizik tedavi
uzmanına giden çok hasta vardır. Bu uzmanlar tiroid bezi hastalığından
şüphelenirlerse hipotiroidi hastalığı teşhis edilir, aksi durumda ise
sadece şikayete yönelik tedavi yapılır ve hastalık düzelmez. Bazı
hastalarda tiroid bezi yetmezliği yavaş olarak geliştiğinden farkına
varılması zaman alabilir.
|
